Intermediate IT Business Analyst Specialist

Functional mô tả hệ thống làm gì; non-functional mô tả hệ thống làm tốt đến mức nào hoặc chịu ràng buộc gì.

• Functional: "Khách hàng có thể chuyển khoản tới tài khoản cùng ngân hàng", "Quản lý duyệt hoặc từ chối đơn nghỉ phép".
• Non-functional: thời gian phản hồi, số người dùng đồng thời, bảo mật (xác thực OTP, mã hoá dữ liệu), khả dụng, hỗ trợ trình duyệt/thiết bị, tuân thủ quy định pháp lý, khả năng audit log.

Non-functional nên viết đo được: thay vì "hệ thống phải nhanh", viết "trang danh sách đơn hàng tải xong dưới X giây với Y người dùng đồng thời", với con số thống nhất cùng khách hàng và team kỹ thuật.

Hay sai: bỏ quên non-functional, đến lúc UAT hoặc go-live mới phát hiện hệ thống chậm hay thiếu phân quyền.

Dùng mẫu "Là [ai], tôi muốn [làm gì], để [đạt được gì]", kèm acceptance criteria dạng Given/When/Then để dev và tester hiểu giống nhau.

Ví dụ:

• Là người dùng đã đăng ký, tôi muốn đặt lại mật khẩu qua email, để đăng nhập lại khi quên mật khẩu.
• AC1: Given email đã đăng ký, When tôi gửi yêu cầu, Then hệ thống gửi link đặt lại có hiệu lực trong khoảng thời gian quy định.
• AC2: Given email chưa đăng ký, When tôi gửi yêu cầu, Then hệ thống hiện cùng một thông báo chung (không lộ việc email có tồn tại hay không).
• AC3: Link đã dùng hoặc hết hạn thì không dùng lại được.
• AC4: Mật khẩu mới phải theo quy tắc độ mạnh đã thống nhất.

Người phỏng vấn muốn nghe: story đủ nhỏ, có giá trị cho người dùng, và AC bao cả trường hợp lỗi, không chỉ happy path.

Chọn sơ đồ theo câu hỏi cần trả lời và người đọc.

• BPMN / flowchart: mô tả quy trình nghiệp vụ có nhiều vai trò, nhánh rẽ; hợp để trao đổi với khách hàng (dùng swimlane theo phòng ban).
• Use case diagram: ai dùng hệ thống để làm gì, phạm vi tổng quan.
• Activity diagram: luồng xử lý của một chức năng.
• Sequence diagram: tương tác giữa người dùng, hệ thống, hệ thống bên ngoài theo thời gian; hữu ích khi tích hợp API, cổng thanh toán.
• State diagram: đối tượng có nhiều trạng thái (đơn hàng, khoản vay, hồ sơ duyệt).
• ERD: dữ liệu và quan hệ, khi làm việc với dev về database.

Công cụ hay dùng: draw.io, Lucidchart, Figma/FigJam, PlantUML.

Hay sai: vẽ thật nhiều cho đủ bộ nhưng không ai đọc. Nên kể một sơ đồ bạn đã dùng để chốt được một vấn đề cụ thể.

Window function tính toán trên một nhóm dòng liên quan mà không gộp mất dòng như GROUP BY. Hay dùng: ROW_NUMBER, RANK, LAG/LEAD, tổng luỹ kế SUM() OVER.

SELECT *
FROM (
  SELECT o.*, ROW_NUMBER() OVER (
    PARTITION BY customer_id ORDER BY created_at DESC
  ) AS rn
  FROM orders o
) t
WHERE rn = 1;

• ROW_NUMBER cho số duy nhất; RANK cho cùng hạng khi bằng nhau và nhảy số; DENSE_RANK không nhảy số.
• LAG để so sánh với kỳ trước, ví dụ doanh thu tháng này so với tháng trước.

Hay sai: ORDER BY không xác định duy nhất khiến kết quả thay đổi giữa các lần chạy.

ETL biến đổi dữ liệu trước khi nạp vào kho; ELT nạp dữ liệu thô vào kho trước rồi biến đổi ngay trong kho bằng SQL.

ELT phổ biến vì:

• Warehouse/lakehouse trên cloud (BigQuery, Snowflake, Databricks) tính toán mạnh và co giãn.
• Giữ được dữ liệu thô, khi đổi logic có thể chạy lại.
• Biến đổi viết bằng SQL, quản lý bằng công cụ như dbt có version, test, tài liệu.

ETL vẫn hợp khi phải loại bỏ dữ liệu nhạy cảm trước khi vào kho, hoặc nguồn quá lớn cần lọc bớt.

Người phỏng vấn muốn nghe: tổ chức theo lớp (raw, staging, mart hoặc bronze, silver, gold).

Đi từ mục tiêu kinh doanh xuống chi tiết, đừng nhảy vào màn hình ngay.

• Hỏi bối cảnh: vấn đề hiện tại là gì (sai lệch tồn kho, chậm xuất hàng, báo cáo thủ công?), mục tiêu đo bằng gì, ai sẽ dùng, đang dùng công cụ gì.
• Xác định stakeholder và người dùng: thủ kho, kế toán, quản lý, chi nhánh.
• Vẽ quy trình hiện tại (as-is), tìm điểm đau, đề xuất quy trình mới (to-be).
• Liệt kê nhóm chức năng, ưu tiên bằng MoSCoW hoặc chia MVP và các giai đoạn sau.
• Làm rõ ràng buộc: ngân sách, thời hạn, tích hợp với phần mềm kế toán/ERP có sẵn.
• Xác nhận lại bằng tài liệu hoặc wireframe trước khi team estimate.

Người phỏng vấn muốn nghe: bạn đặt câu hỏi "tại sao" và giúp khách hàng thu hẹp phạm vi, thay vì ghi lại mọi mong muốn.

Tiếp nhận nhưng không nhận ngay vào làm; đánh giá tác động rồi để người có thẩm quyền quyết định.

• Ghi lại thay đổi và lý do: nhu cầu mới hay requirement cũ hiểu sai?
• Phân tích ảnh hưởng cùng dev/tester: phần nào phải sửa, effort, rủi ro, có ảnh hưởng tới phần đã xong không.
• Trao đổi với PM/PO và khách hàng về lựa chọn: đưa vào sprint sau, đổi lấy một hạng mục khác cùng độ lớn, hoặc tính thêm chi phí/thời gian (dự án fixed-price thường cần CR chính thức).
• Khi đã thống nhất: cập nhật tài liệu, backlog, thông báo cho cả team, lưu lịch sử thay đổi.

Hay sai: gật đầu với khách rồi nhờ dev "làm thêm chút". Việc đó gây scope creep, trễ tiến độ và mất lòng team.

Mục tiêu là làm lộ ra mâu thuẫn và đưa về mục tiêu chung, không phải tự chọn phe.

• Gặp riêng từng bên để hiểu nhu cầu thật phía sau yêu cầu (thường hai bên muốn kết quả khác nhau vì KPI khác nhau).
• Trình bày mâu thuẫn bằng dữ liệu: ảnh hưởng tới quy trình, chi phí, người dùng của mỗi phương án.
• Tìm phương án dung hoà: cấu hình theo vai trò, chia giai đoạn, hoặc một giải pháp thứ ba.
• Vẫn chưa thống nhất thì đưa lên người có quyền quyết (sponsor, PO) và ghi lại.

Ví dụ ngắn: "Phòng kinh doanh muốn duyệt đơn nhanh, phòng tài chính muốn kiểm tra hạn mức kỹ. Em đề xuất tự duyệt đơn dưới một hạn mức, đơn lớn hơn mới qua tài chính; hai bên đồng ý."

Người phỏng vấn muốn nghe: bạn trung lập, có cấu trúc và biết khi nào cần escalate.

Star schema là mô hình dữ liệu cho phân tích: một bảng fact ở giữa nối với nhiều bảng dimension xung quanh, giúp truy vấn đơn giản và nhanh.

• Fact: ghi các sự kiện đo đếm được (đơn hàng, lượt xem), chứa số đo (số tiền, số lượng) và khoá ngoại tới dimension. Thường rất nhiều dòng.
• Dimension: mô tả ngữ cảnh (khách hàng, sản phẩm, ngày, cửa hàng), ít dòng, nhiều cột thuộc tính.
• Phải xác định rõ grain: mỗi dòng fact là gì (một đơn hay một dòng sản phẩm trong đơn).

Hay sai: trộn nhiều grain trong một bảng fact, dẫn đến cộng trùng khi tổng hợp.

Dùng STAR: Situation (bối cảnh), Task (nhiệm vụ), Action (bạn làm gì), Result (kết quả). Phần Action nên chiếm nhiều nhất.

Câu mẫu:

• S: "Lead muốn dùng một thư viện mới cho module báo cáo, em thấy thư viện đó còn ít người dùng và lo về bảo trì."
• T: "Em cần nêu rủi ro mà không làm chậm tiến độ."
• A: "Em gặp riêng anh, đưa so sánh hai phương án và đề xuất làm thử một bản nhỏ trong hai ngày để đánh giá."
• R: "Kết quả thử cho thấy thư viện cũ đáp ứng đủ, anh đồng ý giữ lại. Từ đó team có thói quen làm bản thử trước khi đổi công nghệ."

Người phỏng vấn muốn nghe: bạn tranh luận bằng dữ liệu, tôn trọng người khác, và chấp nhận quyết định cuối cùng kể cả khi không theo ý mình.